Traditat e dasmës shqiptare dhe zakonet e nuses

Traditat e nuses shqiptare

Verifikuar · kontrolluar më 29 tetor 2026

Zakonet e nuses fillojnë disa ditë para dasmës, në shtëpinë e prindërve. Studiuesja Vlorë Fetaj Berisha, e cituar në një studim të vitit 2025 për kanagjegjin kosovar, tregon se familja e planifikonte vizitën pesë javë përpara pa i thënë nuses. Natën para kanagjegjit, një nga vajzat e shtëpisë ose halla e merrte një copë lesh, e lagte në ujë dhe ia prekte kokën duke i uruar që kanagjegji t'i qoftë i bekuar, dhe që atëherë ajo e dinte se së shpejti do të dilte nuse. Të nesërmen e çonin nëpër fqinjë, ku i përshëndeste dhe u thoshte lamtumirë.

Një grua e afërt, veshatorja (në disa zona, si në Opojë, quhet telake), rri me të gjatë ditëve të kanagjegjit. E vesh, ia vë kanën, e shtron pajën, kujdeset për paratë e dhuruara (bakshishin) dhe e mëson nusen si të sillet me burrin dhe familjen e tij. Në kanagjegjin e vet nusja nuk këndon; për të këndojnë gratë.

Në Opojë, në jug të Kosovës, nusja vesh fustan të bardhë nusërie me një shami të kuqe. Kur e marrin nga shtëpia e prindërve, i mban sytë përdhe, nga respekti për familjen e dhëndrit dhe nga pikëllimi që ndahet nga e vetja. Në shtëpinë e dhëndrit vjehrra ose kunata më e madhe ia ngre shaminë dhe i vë stoli, ndërsa të afërmit i ngjitin para në flokë. Disa nuse sot ngrenë sytë ose buzëqeshin, dhe të moshuarit mund ta qortojnë.

Në dasmën e vjetër labe, vajzat e gratë e fshatit e prisnin nusen me këngë e valle, pastaj ajo vendosej në dhomën e grave. Në mbrëmjen përmbyllëse nusja e re u shërbente atyre që kishin punuar në dasmë. Më pas bënte vizita te të afërmit e familjes dhe gatuante për ta, gjë që ishte një lloj prove se çfarë dinte të gatuante dhe sa e aftë ishte për të mbajtur shtëpinë.

Edith Durham shënoi në vitin 1909 zakone më të vjetra të pragut, nga pasardhës të familjeve kelmendase të vendosura në Hungari, që thoshin se martoheshin ende sipas zakonit të Kelmendit. Nusen e sillnin tri herë rreth shtëpisë së dhëndrit, mbi çati hidhej një mollë dhe asaj i jepnin drithë. Pragun duhej ta kalonte me këmbën e djathtë pa u penguar, dhe merrte në krahë një djalë të vogël, si uratë për djalë, zakon që sipas Durham-it ishte i përbashkët për Shqipërinë dhe Malin e Zi.

Burimet: Angjelina Hamza Hasanaj, Journal of Kosovo Music and Culture (2025): the Kosovar henna night · Carolin Leutloff-Grandits, Translocal Care across Kosovo's Borders (Berghahn, 2023, open access), ch. 6: weddings · Jaho Cana, Studime Muzeologjike: the Lab marriage in Tepelenë · M. Edith Durham, High Albania (London: Edward Arnold, 1909), full text at the University of Pennsylvania digital library

• Veshjet tradicionale: xhubleta dhe kostumi i nuses

Fejesa

Verifikuar · kontrolluar më 29 tetor 2026

Edhe sot, kur të rinjtë shpesh njihen e dashurohen vetë, mësiti, ndërmjetësi, shpesh përfshihet ende, zyrtarisht ose simbolikisht.

Në Labëri, rreth Tepelenës, dy familjet fillimisht lidhnin fjalën (zënia e fjalës), me anë të shkuesit ose të dajës së djalit. Në fejesë pala e djalit dërgonte shtatë, nëntë ose njëmbëdhjetë krushq, gjithmonë numër tek, të drejtuar nga daja. Ai i vinte nuses unazën në gisht i pari, pastaj dhëndrri. Ky rit quhet dhënia e nishaneve. Pas një jave e njëjta ceremoni përsëritej në shtëpinë e djalit.

Në Opojë, në jug të Kosovës, fejesa quhet prurja e mahramës. Kur maramja vjen në shtëpinë e djalit, vajzat e lagjes fillojnë të këndojnë këngët e fejesës.

Burimet: Lumnije Kadriu, Gjurmime Albanologjike 47 (2017): transnational marriages among Kosovo Albanian emigrants · Jaho Cana, Studime Muzeologjike: the Lab marriage in Tepelenë · Muharrem and Valent Qafleshi, Gjurmime Albanologjike 50 (2020): the cultural heritage of Opoja

Kanagjegji, nata e kanës

Verifikuar · kontrolluar më 29 tetor 2026

Nata e kanës, që quhet kanagjeq, nata e kanës ose nata e bojës, mbahet në shtëpinë e nuses para se ajo të dalë. Kanagjegji fillonte disa ditë para dasmës, në një ditë që ndryshonte sipas krahinës (zakonisht të hënën, të enjten ose të shtunën), dhe zgjaste deri ditën kur ajo dilte nga shtëpia. Sipas zakonit të vjetër, kjo ishte hera e parë që i vihej kana në flokë ose në duar.

Në një studim të vitit 1979 për trevën e Kamenicës, Ajshe Berisha përshkruan nënën që e vendos kanën në një tepsi pranë një vazoje me lule e qirinjve të ndezur, dhe vajzën që i shuan qirinjtë në heshtje. Pastaj shoqet fillojnë këngën. Një nga këngët më të njohura i thotë nuses se, ndërsa kana ngjitet pikë-pikë, sonte ajo është flamuri mes vajzave e nesër flamuri mes nuseve.

Jo të gjitha këngët janë të trishta. Studiuesit e Institutit Albanologjik kanë shënuar edhe këngë të gëzueshme në kanagjegjin tradicional, disa që ngacmojnë me shaka dhëndrrin ose vjehrrën. Sot shumë familje e bëjnë në restorant, shpesh me muzikë moderne, dhe është futur edhe shprehja angleze “Bride to Be”.

Burimet: Angjelina Hamza Hasanaj, Journal of Kosovo Music and Culture (2025): the Kosovar henna night · Visar Munishi, Gjurmime Albanologjike 50 (2020): songs of the traditional kanagjeq

Paja dhe çeizi

Verifikuar · kontrolluar më 29 tetor 2026

Në Kosovë paja shfaqej të shtunën, që quhet edhe dita e grave, kur gratë e familjes, shoqet e të afërmet vinin ta shihnin dhe i sillnin nuses dhurata simbolike. Ajo shtrohej në dy dhoma: në njërën rrobat e sendet që vajza kishte përgatitur për vete, në tjetrën dhuratat për familjen e dhëndrit, të rregulluara sipas moshës dhe afërsisë së secilit të afërm të tij.

Në malësitë e veriut të Shqipërisë xhubleta e nusërisë ishte pjesë e pajës, dhe vishej ditën e dasmës e gjatë vitit të parë të martesës.

Burimet: Angjelina Hamza Hasanaj, Journal of Kosovo Music and Culture (2025): the Kosovar henna night · UNESCO: Xhubleta, skills, craftsmanship and forms of usage (2022)

• Veshjet tradicionale: xhubleta

Si zhvillohet dasma tradicionale, ditë pas dite

Verifikuar · kontrolluar më 29 tetor 2026

Nuk ka një orar të vetëm: çdo krahinë ka radhën e vet. Java e plotë më e dokumentuar është dasma e vjetër labe rreth Tepelenës, në jug të Shqipërisë, e shkruar nga etnografi Jaho Cana sipas kujtimeve të të moshuarve. Ajo zgjaste nga e hëna në të hënën. Dasmat bëheshin në vjeshtë, pasi ishin mbledhur prodhimet dhe ishte bërë rakia, dhe asnjëherë në dhjetë ditët e para të gushtit, sepse besohej se sillnin fatkeqësi.

Në Kosovë radha fillon në shtëpinë e nuses. Kanagjegji nis disa ditë përpara, paja shfaqet të shtunën, dita e grave, dhe ditën e dasmës krushqit vijnë ta marrin nusen me flamur. Në shtëpinë e saj gratë e burrat priten në hapësira të ndara, shërbehen pije dhe nusja u shfaqet të ftuarve. Në fshatrat e Opojës sot dasma zgjat deri në tri ditë, me muzikë në shtëpinë e dhëndrit, dhe përmbyllet me ardhjen e nuses me kortezh makinash.

Në Labëri, te ortodoksët martesa bekohej në kishë, ndërsa te myslimanët nuk kishte ndonjë rit fetar të caktuar.

Java e dasmës labe, ditë pas dite

1. E hëna: gratë e farefisit shkojnë bashkë për dru, në varg, me flamurin kombëtar në krye, dhe e zonja e shtëpisë u shtron një drekë të thjeshtë.
2. E marta: gratë zbukurojnë shtëpinë. I zoti i shtëpisë ndan detyrat, nga pjekja e mishit deri te shërbimi në sofrat e burrave e të grave, dhe harton listën e të ftuarve.
3. E mërkura: dërgohen ftesat, tri a katër ditë përpara. Në mbrëmje farefisi e mëhalla sjellin dhuratat, më të afërmit nga një dash, dhe i zoti i shtëpisë e hap dasmën. Kjo natë është hapja e këngës dhe kalohet me këngë e valle.
4. E enjtja: njerëz nga ana e dhëndrit, gjithmonë bashkë me njërin nga dajat, shkojnë te familja e nuses me dhurata për të afërmit e saj më të ngushtë, dhe bien dakord sa krushq do të vijnë të dielën dhe në ç'orë.
5. E premtja: kënga e vallja arrijnë kulmin. Gratë hollojnë petët për byrekë, lakrorë e petanikë dhe përgatitin bakllavanë e revaninë, ndërsa theret dhe piqet mishi.
6. E shtuna: dhëndrri lahet, qethet, rruhet dhe vesh rrobat e dhëndërrisë. Në darkë i zoti i shtëpisë cakton krushqit, me dajën më të mirë e më të pjekur në krye.
7. E diela: dita kulmore. Krushqit e marrin nusen, të gjithë dalin në oborr ta presin, dhe gratë e presin me këngë e valle. Pas saj shtrohet darka e madhe, që mund të zgjasë deri në mëngjes.
8. E hëna: darka përmbyllëse për të gjithë ata që shërbyen në dasmë, ku u shërben nusja e re.

Burimet: Jaho Cana, Studime Muzeologjike: the Lab marriage in Tepelenë · Angjelina Hamza Hasanaj, Journal of Kosovo Music and Culture (2025): the Kosovar henna night · Lumnije Kadriu, Gjurmime Albanologjike 47 (2017): transnational marriages among Kosovo Albanian emigrants · Carolin Leutloff-Grandits, Translocal Care across Kosovo's Borders (Berghahn, 2023, open access), ch. 6: weddings

• Receta e byrekut
• Receta e lakrorit
• Receta e bakllavasë
• Receta e revanisë

Marrja e nuses

Verifikuar · kontrolluar më 29 tetor 2026

Ditën e dasmës krushqit, bashkë me disa krushka, shkojnë ta marrin nusen nga shtëpia e saj dhe ta sjellin te dhëndrri. Dikur shkonin me qerre e kuaj, sot me makina. Ata duhet ta mbajnë flamurin, të cilin ua dorëzojnë familjarëve të nuses ta mbajnë derisa vazhdon ceremonia në shtëpinë e saj. Ardhja e ikja bëhen me zhurmë, sot me boritë e makinave.

Në Opojë studiuesja Carolin Leutloff-Grandits shënon se shpesh më shumë se 100 vetë udhëtojnë me makina për ta përcjellë nusen, dhe këtë e quan kulmin e dasmës.

Burimet: Lumnije Kadriu, Gjurmime Albanologjike 47 (2017): transnational marriages among Kosovo Albanian emigrants · Carolin Leutloff-Grandits, Translocal Care across Kosovo's Borders (Berghahn, 2023, open access), ch. 6: weddings

Muzika

Verifikuar · kontrolluar më 29 tetor 2026

Në Opojë dasmat sot bëhen kryesisht nëpër sallone, por ruajnë vallet e veta që luhen me lodër e cyrle. Në Kosovë në përgjithësi në dasma luajnë ansamblet e cyrles e të lodrës, dasmat e pasura ndonjëherë merrnin edhe një orkestër të dytë, ndërsa gratë këndonin me def.

Jugu tingëllon ndryshe: vallet toske zakonisht shoqërohen me def, violinë, klarinetë, llautë dhe fizarmonikë.

Tallava nuk është traditë e vjetër dasme. Etnomuzikologu Svanibor Pettan e lidh me këndimin e grave rome të Kosovës me def, që rreth vitit 1990 u bë një zhanër i zhurmshëm me instrumente të amplifikuara, i luajtur nga burrat. Sot është e njohur në shumë dasma, por është zhanër i ri.

Burimet: Muharrem and Valent Qafleshi, Gjurmime Albanologjike 50 (2020): the cultural heritage of Opoja · Svanibor Pettan: Male, female and beyond in the culture and music of Roma in Kosovo · Society of Folk Dance Historians: Albanian folklore

• Muzika popullore: iso-polifonia, lahuta, çiftelia

Kosova dhe Shqipëria: si ndryshojnë zakonet

Verifikuar · kontrolluar më 29 tetor 2026

Në Kosovë: nuset e Opojës dalin me shami të kuqe e me sytë përdhe, dhe Opoja njihet për Kollçojën, 11 vallet e burrave. Në Rugovë, kur nusja zbriste nga kali, xhamalli bënte lëvizje qesharake pranë saj për t'ua larguar shikimet e dasmorëve, si mbrojtje nga syri i keq; në Has e njëjta figurë quhej hakubet. Edhe dita kur nis kanagjegji ndryshon nga krahina në krahinë.

Në Shqipëri: në Labëri dasma zgjaste një javë të tërë, dhe daja i dhëndrit i printe krushqit në fejesë e ditën e dasmës. Në malësitë e veriut, xhubleta e nusërisë ishte pjesë e pajës së nuses, dhe vishej ditën e dasmës e gjatë vitit të parë të martesës. Te familjet kelmendase, Durham shënoi se nusen e sillnin tri herë rreth shtëpisë së dhëndrit para se të hynte me këmbën e djathtë.

Burimet: Muharrem and Valent Qafleshi, Gjurmime Albanologjike 50 (2020): the cultural heritage of Opoja · Bashkim Lajçi, Gjurmime Albanologjike 48 (2018): the xhamall in folk tradition · Carolin Leutloff-Grandits, Translocal Care across Kosovo's Borders (Berghahn, 2023, open access), ch. 6: weddings · Angjelina Hamza Hasanaj, Journal of Kosovo Music and Culture (2025): the Kosovar henna night · Jaho Cana, Studime Muzeologjike: the Lab marriage in Tepelenë · UNESCO: Xhubleta, skills, craftsmanship and forms of usage (2022) · M. Edith Durham, High Albania (London: Edward Arnold, 1909), full text at the University of Pennsylvania digital library

Si hidhen vallet e dasmës

Vlerësim · kontrolluar më 29 tetor 2026

Shumica e valleve të dasmës hidhen në varg: të gjithë kapen për dore në një varg të gjatë e të hapur që lëviz nëpër sallë, me një prijës në krye. Hapat më poshtë ndjekin një video mësimore nga një krijuese që e bëri për mysafirët e dasmës së saj. Familjet e krahinat e hedhin ndryshe, ndaj merreni si pikënisje dhe shikoni ata që keni pranë.

Vallet e tjera të dasmës hidhen ndryshe. Në njërën, kur hyn nusja e re, gratë bëjnë rreth duke u kapur për dore, me vjehrrën në mes. K'cimi i Tropojës, në listën e UNESCO-s që nga 2024, hidhet kryesisht në çifte, përballë pa u prekur, dhe gratë mund të tundin një shami, zakonisht të kuqe. Vallja e Kuksit nga veriu tani hidhet në dasma në gjithë Shqipërinë, ndërsa Napoloni është valle dasme tironse në çifte.

Hapat bazë

1. Futuni në varg duke u kapur për dore me ata në të dy anët. Mund të futeni edhe në mes, jo vetëm në fund.
2. Vargu lëviz në drejtim të kundërt me akrepat e orës. Prijësi është në krye dhe dikush e mban bishtin.
3. Modeli ka 8 hapa në dy gjysma. Gjithmonë filloni me këmbën e majtë, duke lëvizur anash.
4. Hapat 1 deri në 4: e majta kryqëzohet përpara, e djathta hap, e majta kryqëzohet përpara, e djathta godet lart.
5. Hapat 5 deri në 8: e djathta zbret, e majta lëkundet prapa, e djathta hap, e majta godet lart. Pastaj përsëritni.
6. Nëse humbni ritmin, shikoni prijësin dhe kapeni sërish. Prijësi mund ta lëshojë kryet e vargut dhe të kalojë në bisht ose në mes.

Burimet: Gida's Pot of Stew (YouTube, 2022): How to do the Albanian line dance, valle tutorial · TKOB official YouTube channel: dances from Tirana weddings (2017) · Society of Folk Dance Historians: Albanian folklore · UNESCO: K'cimi dancing of Tropojë (2024)

• Dëgjoni muzikë shqiptare drejtpërdrejt: koncertet dhe ngjarjet e ardhshme

Çfarë ruajnë dasmat e diasporës

Verifikuar · kontrolluar më 29 tetor 2026

Dikur dasmat bëheshin në vjeshtë. Dasmat e mërgimtarëve nga Kosova sot bëhen në verë, ndaj çiftet e rezervojnë hotelin ose restorantin dhe muzikantët deri një vit përpara. Një çift në studim priste rreth 500 të ftuar.

Kostumet tradicionale të nuses janë ndër gjërat që mërgimtarët kujdesen më shumë t'i ruajnë. Ato kushtojnë deri në 3000 euro, dhe shumë nuse i kanë të dy llojet: kostumin e krahinës dhe atë allaturka, që vishet më shumë në Kosovë. Kur kthehen jashtë, gratë i shikojnë bashkë incizimet e dasmave gjithë vitin.

Burimet: Lumnije Kadriu, Gjurmime Albanologjike 47 (2017): transnational marriages among Kosovo Albanian emigrants · Angjelina Hamza Hasanaj, Journal of Kosovo Music and Culture (2025): the Kosovar henna night

• Planifikimi i dasmës: stina verore
• Planifikimi i dasmës: sallat
• Udhëtimi i parë? Filloni këtu

Burimet

• Lumnije Kadriu, Gjurmime Albanologjike 47 (2017): transnational marriages among Kosovo Albanian emigrants
• Jaho Cana, Studime Muzeologjike: the Lab marriage in Tepelenë
• Angjelina Hamza Hasanaj, Journal of Kosovo Music and Culture (2025): the Kosovar henna night
• Visar Munishi, Gjurmime Albanologjike 50 (2020): songs of the traditional kanagjeq
• Carolin Leutloff-Grandits, Translocal Care across Kosovo's Borders (Berghahn, 2023, open access), ch. 6: weddings
• Muharrem and Valent Qafleshi, Gjurmime Albanologjike 50 (2020): the cultural heritage of Opoja
• M. Edith Durham, High Albania (London: Edward Arnold, 1909), full text at the University of Pennsylvania digital library
• Bashkim Lajçi, Gjurmime Albanologjike 48 (2018): the xhamall in folk tradition
• Svanibor Pettan: Male, female and beyond in the culture and music of Roma in Kosovo
• Society of Folk Dance Historians: Albanian folklore
• UNESCO: K'cimi dancing of Tropojë (2024)
• UNESCO: Xhubleta, skills, craftsmanship and forms of usage (2022)
• TKOB official YouTube channel: dances from Tirana weddings (2017)
• Gida's Pot of Stew (YouTube, 2022): How to do the Albanian line dance, valle tutorial

Të gjitha burimet u kontrolluan më 29 tetor 2026. Çdo gjë që nuk e gjetëm me burim e lamë jashtë. Keni vënë re një gabim? Na tregoni dhe e rregullojmë.

Vazhdoni të lexoni

• Planifikimi i një dasme shqiptare: sallat dhe stina
• Koncerte dhe ngjarje shqiptare
• Hera e parë në Shqipëri a Kosovë
• Veshjet tradicionale
• Muzika popullore
• Receta shqiptare
• Ilirët dhe origjina e shqiptarëve
• Besa dhe Kanuni: kodi shqiptar i nderit
• Veshjet tradicionale: xhubleta dhe plisi
• Muzika popullore: iso-polifonia, lahuta, çiftelia
• Dita e Verës, 14 marsi
• Mikpritja shqiptare: oda, kafja, buka e kripa
• Të gjitha traditat